Πατρολογία

Πατρολογία

Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης. Ημέρα της κρίσεως, Συντέλεια του κόσμου, Κατακλυσμός πυρός (Πύρινος ποταμός).

ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΔΗΜΟΣ Ο ΑΓΙΟΡΕΙΤΗΣ

ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΣΤΙΣ ΕΠΤΑ ΚΑΘΟΛΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ ΙΑΚΩΒΟΥ, ΠΕΤΡΟΥ, ΙΩΑΝΝΟΥ ΚΑΙ ΙΟΥΔΑ.

Οἱ δὲ νῦν οὐρανοὶ καὶ ἡ γῆ τῷ αὐτοῦ λόγῳ τεθησαυρισμένοι εἰσὶ πυρὶ τηρούμενοι εἰς ἡμέραν κρίσεως καὶ ἀπωλείας τῶν ἀσεβῶν ἀνθρώπων (Β΄ Πετρ. γ΄ 7).

…Ο ουρανός λοιπόν λέει και η γη, είναι αποταμιευμένα και γεμάτα με φωτιά, με τον παντοδύναμο λόγο του Θεού, και φυλάνε αυτή τη φωτιά για να κατακάψουν τους ασεβείς ανθρώπους κατά την ημέρα της κρίσεως.

Με τα λόγια δε αυτά αναιρεί ο Απόστολος της κακοδοξίες και φλυαρίες των ανωτέρω αιρετικών που πρόκειται να λένε, ότι η παρουσία του Χριστού δεν θα γίνει, ούτε ο Κόσμος αυτός πρόκειται να φθαρεί.

Και σαν να λέει έτσι, ότι καθώς παλιά από τα νερά που είχε ο ουρανός και η γη, έγινε ο παγκόσμιος κατακλυσμός, και καταποντίστηκε ο Kόσμος, έτσι και στην δευτέρα παρουσία του Κυρίου, όταν θα ολοκληρωθεί το καθορισμένο από τον Θεό χρονικό διάστημα του παρόντος αιώνος, πρόκειται ο Θεός να κατακάψει όλο τον Κόσμο, και να κολάσει (=τιμωρήσει) τους ασεβείς και παράνομους ανθρώπους, με το πυρ και τη φωτιά εκείνη που ο ουρανός περιέχει στον εαυτό του, και ο αιθέρας. Διότι κατά τον Σεβηριανό [Γαβάλων] όλα είναι πυρ, και η αστραπή, και οι αστέρες, και ο ήλιος, και η σελήνη (Λόγος α΄ εις την εξαήμερον). Επομένως ο αιθέρας, γι’ αυτό λέγεται αιθέρας γιατί αίθει δηλαδή καίει, από τις θερμές και εκπυρωτικές ενέργειες των φωστήρων και των άστρων.

Ο Θεός πρόκειται να κολάσει τους ασεβείς με το πυρ που περιέχει η γη μέσα στους βαθύτατους κόλπους της, από τους οποίους αναβλύζουν τα θερμά νερά, στην Μαγνησία και τη Λήμνο, και σε διάφορους άλλους τόπους, και από αυτούς εκτινάσσονται φλόγες και τέφρα στα βουνά της Αίτνας στη Σικελία, και στα βουνά της νήσου Λιπαρής, της Σαντορίνης, και πολλών άλλων τόπων.

Λέγοντας δε ο Κορυφαίος (=Πέτρος), ότι o ουρανός και η γη, είναι αποταμιευμένα με φωτιά, φανέρωσε καθαρά, ότι κάθε καυστική ενέργεια του πυρός, είναι φυλαγμένη για τη κόλαση των ασεβών και πονηρών ανθρώπων. Αν και προηγουμένως αυτή ετοιμάστηκε για την κόλαση του διαβόλου, και των υπηρετών του δαιμόνων, καθώς ο Κύριος αποφάσισε λέγοντας προς στους αμαρτωλούς »πορεύεσθε ἀπ᾿ ἐμοῦ οἱ κατηραμένοι εἰς τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον τὸ ἡτοιμασμένον τῷ διαβόλῳ καὶ τοῖς ἀγγέλοις αὐτοῦ» (Ματθ. κε΄ 41).

Γι’ αυτό και ο θείος Γρηγόριος ο Διάλογος στόμα του Άδη ονομάζει τα ρηθέντα βουνά της Αίτνας, οπού ξερνούν αενάως φωτιά, για να δείξει, ότι η φωτιά η φυλαγμένη μέσα στους κόλπους της γης, είναι ετοιμασμένη για να κατακαίει και να κολάζει αιωνίως του αμαρτωλούς και αμαρτωλούς στον Άδη.

‘Έτσι και ο Ησαΐας βεβαιώνοντας το είπε »ἐξελεύσονται καὶ ὄψονται τὰ κῶλα τῶν ἀνθρώπων τῶν παραβεβηκότων ἐν ἐμοί· ὁ γὰρ σκώληξ αὐτῶν οὐ τελευτήσει, καὶ τὸ πῦρ αὐτῶν οὐ σβεσθήσεται, καὶ ἔσονται εἰς ὅρασιν πάσῃ σαρκί’‘ (Ησ. ξς’ 24).

Το ίδιο βεβαιώνουν και οι δύο θεηγόροι προφήτες, ο Δαυίδ, λέω, και ο Δανιήλ. Ο μεν Δαυίδ λέγοντας »ὁ Θεὸς ἐμφανῶς ἥξει… πῦρ ἐνώπιον αὐτοῦ καυθήσεται, καὶ κύκλῳ αὐτοῦ καταιγὶς σφόδρα» (Ψαλμ. μθ΄3). Και πάλι »πῦρ ἐνώπιον αὐτοῦ προπορεύσεται, καὶ φλογιεῖ κύκλῳ τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ» (Ψαλμ. Ϟς΄ 3). Ο δε Δανιήλ »Καί ποταμὸς πυρὸς εἷλκεν ἔμπροσθεν αὐτοῦ». (Δαν. ζ΄ 9).

Γιατί όμως δια πυρός πρόκειται να γίνει η συντέλεια του Κόσμου;

Πρώτον, κατά τον ιερό Μητροφάνη, για να δοκιμάσει το πυρ, ποιό είναι το έργο του καθενός, όπως λέει ο Παύλος »ἑκάστου τὸ ἔργον φανερὸν γενήσεται· ἡ γὰρ ἡμέρα δηλώσει· ὅτι ἐν πυρὶ ἀποκαλύπτεται· καὶ ἑκάστου τὸ ἔργον ὁποῖόν ἐστι τὸ πῦρ δοκιμάσει». (α΄ Κορ. γ΄ 13).

Δεύτερον, κατά τον Θεοφύλακτο [Βουλγαρίας] και τον Οικουμένιο [Τρίκκης], διότι δύο είναι τα σπουδαιότερα και πιο συνεκτικά από τα άλλα στοιχεία, το πυρ και το ύδωρ (διότι από αυτά και τα άλλα δύο γεννιούνται. Και από την μεν αναθυμίαση του πυρός γεννιέται ο αέρας, από δε τη σύγκριση και τη σύμπηξη του ύδατος, γίνεται η γη, όπως λένε οι φυσικοί). Γι’ αυτό, το μεν ύδωρ μεταχειρίστηκε ο Θεός, σαν όργανο, και με αυτό έκανε τον κατακλυσμό του Νώε, το δε πυρ πρόκειται να μεταχειριστεί σαν όργανο στην συντέλεια του αιώνος, και με αυτό πρόκειται να κάνει τον πύρινο κατακλυσμό (1) και να κατακάψει τον Κόσμο (2).

Και τρίτον, γιατί το πυρ με το να είναι το πιο λεπτό και δραστικό από όλα τα στοιχεία, γι’ αυτό πρόκειται να το μεταχειρισθεί ο θεός σαν όργανο, ώστε με αυτό, καθότι μεν δραστικότατο, για να διαλύσει όλα τα χοντρά σώματα που βρίσκονται στον κόσμο, και να λιώσει όλη τη φθορά και παχύτητα του Κόσμου, και να τον κάνει λεπτό λαμπρό και καινούριο, όπως και οι χρυσοχόοι και οι χαλκουργοί, συνηθίζουν να λιώνουν με το πυρ, το χρυσάφι και το ασήμι, και τον χαλκό και τον σίδηρο και τα λοιπά μέταλλα, και έτσι τα κάνουν λεπτότερα, λαμπρότερα και καινούρια.

Καθότι δε λεπτότατο, για να βασανίζει με αυτό τον διάβολο, και τους δαίμονες τους αγγέλους του, και όλους τους ακολούθους τους ασεβείς και αμαρτωλούς. Γιατί είναι κατάλληλο αυτό το λεπτότατο πυρ να βασανίζει τους λεπτοσώματους δαίμονες (3),

επειδή και οι δαίμονες, και οι Άγγελοι και οι (ανθρώπινες) ψυχές δεν είναι τελείως ασώματοι και τελείως άυλοι. Γιατί μόνο ο Θεός είναι τελείως άυλος και ασώματος. Γιατί εάν ήταν τελείως ασώματοι και άυλοι, αναγκαστικά θα έπρεπε να μην περιορίζονται σ’ έναν τόπο και να περιγράφονται, αλλά να είναι απερίγραπτοι και απεριόριστοι, όπως; και ο Θεός που με το να είναι παντελώς άυλος, γι’ αυτό αναγκαστικά είναι απεριόριστος σε κάποιο τόπο και απερίγραπτος. Δεν είναι λέω αυτοί παντελώς άυλοι, αλλά είναι πνεύματα λεπτόσωμα, καθώς αποφαίνεται και η Ζ΄ Αγία και Οικουμενική Σύνοδος στην ε΄ πράξη της, φέρνοντας για μάρτυρες τον Μέγα Βασίλειο και Μέγα Αθανάσιο, και Μεθόδιο (και δες περί αυτού και στα προλεγόμενα της Ζ’ Συνόδου στον δικό μας Κανόνα) (4).

Έτσι και το πυρ εκείνο που πρόκειται να βασανίζει τους λεπτοσώματους δαίμονες, και τους ανθρώπους, αν και πρόκειται να γίνει πολύ λεπτότερο από ότι είναι τώρα, δεν είναι όμως ασώματο και άυλο, ούτε άλλο από το νυν υφιστάμενο, καθώς λένε μερικοί, αλλά αυτό το νυν υπάρχων στοιχείο του πυρός, που δημιουργήθηκε στην αρχή από τον Θεό, αυτό, λέω, το ίδιο στην συντέλεια του Κόσμου, αφού χωρισθεί από κάθε επιμιξία των άλλων στοιχείων, και αφού αποκτήσει λεπτότερη και δραστικότερη ενέργεια, έχει να προοριστεί για την κόλαση του διαβόλου και των οπαδών του, καθώς ο Μητροφάνης Σμύρνης υποστηρίζει. Επειδή, λέει, πιο αξιόπιστο και ακόλουθο είναι, το να μεταποιήσει ο Θεός ένα στοιχείο από αυτά που έχουν δημιουργηθεί από αυτόν,  για την κόλαση των δαιμόνων και των αμαρτωλών ανθρώπων, παρά να αναπλάθουμε αυτά που ποτέ δεν υπάρχουν καθόλου, και να λέμε ότι ο Θεός πρόκειται να δημιουργήσει ένα άυλο και ασώματο πυρ για να κατακαίει τους δαίμονες και τους αμαρτωλούς (5).

Μ’ αυτά λοιπόν τα λόγια ανατρέπει ο Κορυφαίος (=Πέτρος) την κακόδοξη γνώμη των ανωτέρω αιρετικών. όπου πρόκειται να λένε, ότι δεν θα γίνει δευτέρα παρουσία του Χριστού. Επειδή φανερώνοντας ότι όλος αυτός ο κόσμος πρόκειται να κατακαεί, και οι ασεβείς πρόκειται να βασανίζονται από το πυρ, φανερώνει σ’ αυτό και ότι πρόκειται αναγκαστικά να έρθει και ο Κριτής των πάντων. Γιατί αν δεν είναι παρών ο Κριτής, κανείς δεν ανακρίνεται ή κατακρίνεται.

———————————————————————————————————————————–

(1) Αυτούς τους δύο κατακλυσμούς προγνωρίζοντας ο Αδάμ, είπε ότι πρόκειται να αφανισθεί ο κόσμος από νερό και από πυρ. Έτσι αυτή την προφητεία του Αδάμ, ενθυμούμενοι οι απόγονοι του Σηθ, οι οποίοι και ανακάλυψαν τις επιστήμες, κατασκεύασαν δύο μεγάλες κολώνες, την μεν μία, από πηλό, την δε άλλη, από πέτρα. Και πάνω σ’ αυτές έγραψαν τα απόκρυφα εκείνα της φύσης που έως τότε είχαν βρει, αφού σκέφτηκαν, ότι αν γίνει κατακλυσμός από νερό, θα διαλυθεί μεν η πήλινη κολώνα, αλλά θα σωθεί η πέτρινη. Αν όμως γίνει κατακλυσμός από πυρ, πρόκειται να συντριβεί η πέτρινη κολώνα, αλλά να γίνει πιο στερεά όμως  η πήλινη, και στη συνέχεια να διασωθεί. έτσι ώστε οι μεταγενέστεροι άνθρωποι να μάθουν τις επιστήμες που είχαν βρει οι προγενέστεροι, και να μην χαθεί η ωφέλιμη γνώση τους. Αυτά γράφει ο Φλάβιος Ιώσηπος στο περί αρχαιολογίας [Ιουδαϊκή αρχαιολογία] βιβλίο α΄ κεφάλαιο γ΄, ο οποίος και λέει ότι οι δύο αυτές κολώνες βρίσκονται στην Συρία.

(2) Έτσι λέει και ο Αριστοτέλης περί των δύο αυτών στοιχείων ότι, »μιμούνται δε τα άφθαρτα και αυτά που βρίσκονται σε μεταβολή, όπως η γη και το πυρ, διότι και αυτά πάντα ενεργούν, διότι έχουν την κίνηση από τον εαυτό τους και μέσα τους» (Μετά τα φυσικά, Βιβλίο Θ΄ κεφ. 8, 28-30). 

(3) Γι’ αυτό και οι νεώτεροι φυσικοί ορίζοντας το πυρ λένε ότι είναι σώμα ρευστό, λεπτότατο, αποτελούμενο απο σκληρότατα μέρη, ανακατεμένο σε όλα τα σώματα, και τα κινεί στην δική του κίνηση (στον β΄ τόμο της Φυσικής του [Νικηφόρου] Θεοτόκη, σελ. 141). Είναι τόσο δε σκληρά και δραστικά τα μερίδια του πυρός, αφού όχι μόνο τα απαλά και εύθραυστα σώματα διαλύει, αλλά και τα πλέον σκληρά και τραχειά και άθραυστα διαιρεί, και χωρίζει τα μέρη τους το ένα από τ΄ άλλο. Επίσης τα μέρη του πυρός είναι τόσο απλούστατα που μοιάζουν να είναι άτομα και αδιαίρετα (αυτόθι). 

(4) Λέει δε και ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός, ότι μόνον ο Θεός είναι κατ΄ ουσίαν και φύση ασώματος. Οι δε Άγγελοι, και οι δαίμονες και οι ψυχές κατά χάριν και συγκρινόμενα με την παχυλότητα της ύλης, λέγονται (ασώματοι). »᾿Επὶ θεοῦ μὲν οὖν φύσει (το ασώματον), ἐπὶ δὲ ἀγγέλων καὶ δαιμόνων καὶ ψυχῶν χάριτι, καὶ ὡς πρὸς τὴν τῆς ὕλης παχύτητα λέγεται». (Έκδοση ακριβής ορθοδόξου πίστεως, βιβλίο β΄ , κεφάλαιο κς΄, Περί ανθρώπου, Με πόσους τρόπους (νοείται) το ασώματο. Και πάλι ‘‘᾿Ασώματος δὲ λέγεται (ο άγγελος) καὶ ἄυλος, ὅσον πρὸς ἡμᾶς· πᾶν γὰρ συγκρινόμενον πρὸς θεὸν τὸν μόνον ἀσύγκριτον, παχύ τε καὶ ὑλικὸν εὑρίσκεται, μόνον γὰρ ὄντως ἄυλον τὸ θεῖόν ἐστι καὶ ἀσώματον». (βιβλίο β΄, κεφάλαιο ιζ΄).

(5) Προβάλλει δε ο ιερός Μητροφάνης μιαν απορία στα λόγια του Αποστόλου Πέτρου και λέει, γιατί ο Κορυφαίος (=Πέτρος), αφού είπε παραπάνω πως ο ουρανός συνέστη από το νερό, ομοίως και η γη πως συνέστη δια του ύδατος, τώρα λέει εδώ, ότι ο ουρανός και η γη είναι θησαυρισμένοι με πυρ και φωτιά: Λύνοντας λοιπόν την απορία λέει, ότι για δύο λόγους το είπε αυτό ο κορυφαίος. Πρώτον, για να δείξει του Θεού το παντοδύναμο πρόσταγμα, το οποίο συνέχει παραδόξως την φύση από τα άκρως ενάντια, το πυρ και το ύδωρ. Διότι εκείνα που συντέθηκαν με παράδοξο τρόπο από τα ενάντια (στοιχεία), και δεν δέχονται καμμία βλάβη μέχρι την ορισμένη από τον δημιουργό συντέλεια και διάλυση, αυτά δεν έχουν καμμία φυσική ακολουθία της ίδιας τους της σύστασης και της ύπαρξης, αλλά με τον παράδοξο αυτό τρόπο που συντέθηκαν από τα φύσει ενάντια, κηρύττουν την δύναμη της ακατάληπτης σοφίας του Θεού, και της θεοπρεπούς αγαθότητας και δύναμης, από την οποία παραδόξως δημιουργήθηκαν, και μέσω αυτής μόνον διασώζονται και διαφυλάσσονται. Και δεύτερον, για να δείξει το ευκολοδιάλυτο της κτίσης και εύκολο στη φθορά. Επειδή η σύνθεση των εναντίων στοιχείων και ποιοτήτων, αυτή κατά τον φυσικό τρόπο είναι αρχή μάχης, η δε μάχη, είναι αρχή διάστασης, η δε διάσταση, αρχή διαλύσης, καθώς λέει ο θεολόγος Γρηγόριος (περί θεολογίας λόγος β΄), ώστε τα ενάντια που έγιναν αρχή της σύνθεσης και της γέννησης των σωμάτων, αυτά τα ίδια ως εκ θαύματος! γίνονται αρχή της φθοράς και της διάλυσης τους.

———————————————————————————————————————————–

ἐν ᾖ οἱ οὐρανοὶ ῥοιζηδὸν παρελεύσονται (Β΄ Πετρ. γ΄ 10).

Παραπάνω έδειξε μεν ο Κορυφαίος (=Πέτρος) την δευτέρα παρουσία του Χριστού άδηλη και αιφνίδια, εδώ την δείχνει όμως φοβερή, για τα φοβερά που πρόκειται να γίνουν σ’ αυτήν. Γιατί, λέει, τότε με τεράστιο θόρυβο, δηλαδή με έναν βροντώδη και τρομακτικό ήχο, που είναι ο ίδιος με αυτόν από σώματα που κατακαίγονται από σφοδρότατο πυρ, και που βροντάνε από μακριά, πρόκειται να μεταποιηθούν οι ουρανοί και να μεταστοιχειωθούν προς το καλύτερο. Επειδή τότε η φύση και ενέργεια του πυρός, όση βρίσκεται αποταμιευμένη στον ουρανό, και στον αιθέρα του ουρανού, και όση βρίσκεται μέσα στους κόλπους της γης, πρόκειται να συγκεντρωθεί όλη σ’ ένα τόπο, με το παντοκρατορικό και παντοδύναμο θέλημα του Θεού. Από αυτή τη συγκέντρωση πρόκειται να δημιουργηθεί ο πολυθρύλητος εκείνος ποταμός, για τον οποίο είπε ο Δανιήλ »Καί ποταμὸς πυρὸς εἷλκεν ἔμπροσθεν αὐτοῦ» (Δαν. ζ΄ 9), και ο προφήτης Δαυίδ »πῦρ ἐνώπιον αὐτοῦ προπορεύσεται, καὶ φλογιεῖ κύκλῳ τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ» (Ψαλμ. Ϟς΄ 3).

Από εκείνον τον πύρινο ποταμό, πρόκειται να καεί όλη η κτίση. Με ήχο σφοδρότατο και εξάκουστο (=που ακούγεται από μακριά) θα μεταποιηθούν οι ουρανοί, για να προκαλέσουν θάμβος και φόβο εκπληκτικό στους δαίμονες, και στους ασεβείς, και ακολούθως, για να τους κάνει να τρομάξουν και να φρίξουν με την παρουσία του Κυρίου. 

Αυτή την μεταποίηση των ουρανών, και την αλλοίωση προς το καλύτερο, με προφητικό χάρισμα προβλέποντας ο προφητάνακτας Δαυίδ έλεγε, »Καί σύ κατ᾿ ἀρχὰς, Κύριε, τὴν γῆν ἐθεμελίωσας, καὶ ἔργα τῶν χειρῶν σού εἰσιν οἱ οὐρανοί· αὐτοὶ ἀπολοῦνται, σὺ δὲ διαμένεις, καὶ πάντες ὡς ἱμάτιον παλαιωθήσονται, καὶ ὡσεὶ περιβόλαιον ἑλίξεις αὐτοὺς καὶ ἀλλαγήσονται» (Ψαλμ. ρα΄ 26-27).

Ομοίως δε και ο πλέον μεγαλόφωνος Ησαΐας καθαρά προφητεύει για την μεταβολή του ουρανού,  και των άστρων στον ουρανό λέγοντας, »καὶ τακήσονται πᾶσαι αἱ δυνάμεις τῶν οὐρανῶν, καὶ ἑλιγήσεται ὁ οὐρανὸς ὡς βιβλίον, καὶ πάντα τὰ ἄστρα πεσεῖται ὡς φύλλα ἐξ ἀμπέλου καὶ ὡς πίπτει φύλλα ἀπὸ συκῆς» (Ησ. λδ΄4).

Πως δε και με ποιο τρόπο πρόκειται να τυλιχτεί ο ουρανός σαν βιβλίο; Στις ερωταποκρίσεις τις επιγραφόμενες στον Άγιο Ιουστίνο γράφεται ο τρόπος: ότι δηλαδή καθώς η μεμβράνη, το βιβλίο το γραμμένο πάνω σε δέρματα, βαλθεί στη φωτιά, τυλίγεται και μαζεύεται. Έτσι και ο ουρανός που απλώθηκε από τον Θεό σαν δέρρις, δηλαδή δέρμα, αφού ξεραθεί το ύδωρ που είναι υπεράνω των ουρανών, από το πυρ που είναι αποταμιευμένο στον ουρανό και τον αιθέρα, πρόκειται κι αυτός να τυλιχτεί σαν βιβλίο, αφού θα μένει άδεια από κάθε υγρασία του υπερουρανίου ύδατος.

Για την μεταβολή του ουρανού και όσων βρίσκονται στον ουρανό προείπε ο Κύριος, ‘‘Εὐθέως δὲ μετὰ τὴν θλῖψιν τῶν ἡμερῶν ἐκείνων ὁ ἥλιος σκοτισθήσεται καὶ ἡ σελήνη οὐ δώσει τὸ φέγγος αὐτῆς, καὶ οἱ ἀστέρες πεσοῦνται ἀπὸ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ αἱ δυνάμεις τῶν οὐρανῶν σαλευθήσονται» (Ματθ. κδ΄ 29).

Μεταφέρει δε και ο θείος Κύριλλος Αλεξανδρείας τον παραπάνω λόγο του Ησαΐα, ερμηνεύοντας το παρόν ρητό του Κορυφαίου και λέει, [γιατί όπως είπε ο μαθητής του σωτήρα για την έσχατη ημέρα, ότι σ’ αυτήν οι ουρανοί θα εξαφανιστούν με πάταγο, τα στοιχεία δε θα διαλυθούν από τη φωτιά, και η γη και όσα έργα υπάρχουν σ’ αυτή θα κατακαούν όλα. Καινούργιους δε ουρανούς, και καινούργια γη περιμένουμε με ελπίδα σύμφωνα με τις υποσχέσεις του. Το θα τυλιχθεί λοιπόν ο ουρανός, και θα πέσουν τα άστρα, μπορεί να υποδηλώνει τον ανακαινισμό του σύμπαντος αυτού]. »῾Ως γὰρ ὁ τοῦ Σωτῆρος εἴρηκε μαθητὴς περὶ τῆς ἐσχάτης ἡμέρας· «῞Οτι ἐν αὐτῇ μὲν οἱ οὐρανοὶ ῥοιζηδὸν παρελεύσονται, [στοιχεῖα δὲ καυσούμενα λυθήσεται, γῆ καὶ τὰ ἐν αὐτῇ ἔργα κατακαήσεται πάντα. Καινοὺς δὲ οὐρανοὺς, καὶ καινὴν γῆν κατὰ ἐπαγγέλματα αὐτοῦ προσδοκῶμεν]. Οὐκοῦν τὸ εἱλιχθήσεσθαι τὸν οὐρανὸν, πεσεῖσθαι δὲ καὶ τὰ ἄστρα, τὸν τοῦδε τοῦ παντὸς ἀνακαινισμὸν ὑπεμφαίνειεν ἄν» (Bιβλίο γ΄, τόμος γ΄, εις τον Ησαΐα).

———————————————————————————————————————————–

στοιχεῖα δὲ καυσούμενα λυθήσονται, καὶ γῆ καὶ τὰ ἐν αὐτῇ ἔργα κατακαήσεται. (Β΄ Πετρ. γ΄ 10).

Στη συνέχεια λέει ο Κορυφαίος, ότι από το κάψιμο του ουρανού και τα στοιχεία πρόκειται να καούν από εκείνο τον πύρινο ποταμό, τον οποίο έχει να δημιουργήσει η αποταμιευμένη φύση και ενέργεια του πυρός που βρίσκεται σ’ όλο τον Κόσμο. Δηλαδή [θα καούν] το στοιχείο του ύδατος, το στοιχείο του αέρα, το στοιχείο της γης και τον έργων πάνω στη γη, ακόμα κι αυτό το στοιχείο του πυρός.

Γιατί λέει ο Μέγας Γρηγόριος Θεσσαλονίκης, ότι εκείνο το πυρ τότε, τόσο λεπτότατη και δραστικότατη δύναμη και ενέργεια πρόκειται να αποκτήσει, ώστε πρόκειται να χρησιμοποιήσει σαν τροφή του το διακονικό αυτό στοιχείο του πυρός [του τωρινού], όπως το πυρ αυτό χρησιμοποιεί σαν τροφή του τα ξύλα, και τα λοιπά χοντρά σώματα. Έτσι το πυρ αυτό συγκρινόμενο με τη λεπτότητα του πυρός εκείνου, έχει τόση χοντρότητα και παχυλότητα, όση έχουν τα χοντρά ξύλα προς αυτό.

Ώστε με λίγα λόγια, το παν, όλος αυτός ο υλικός κόσμος, και όλος ο μέγας και δυσκολοφάνταστος όγκος του παντός, πρόκειται να γίνει ένας πυρακτωμένος φούρνος, και μια κάμινος, όχι εφταπλάσια καιόμενη και με σαρανταεννέα πήχεις ύψος φλόγας (όπως η Βαβυλώνια εκείνη), αλλά χιλιαπλάσια και δεκάκις χιλιαπλάσια καιόμενη, και έχοντας υψωμένες τις φλόγες από την γη μέχρι τον ουρανό, μέσα στην οποία [κάμινο] πρόκειται να κατακαίγονται, ουρανοί, στοιχεία, φυτά, άλογα ζώα, και αμαρτωλοί άνθρωποι.

Πλην όμως, άλλα μεν δηλαδή οι ουρανοί και τα στοιχεία, με αυτή την καύση πρόκειται να αλλοιωθούν προς το καλύτερο και να ανακαινισθούν. Οι δε άθλιοι (δυστυχείς) αμαρτωλοί, δεν πρόκειται να ανακαινισθούν, αλλά οι μεν αμαρτίες τους πρόκειται να κατακαούν και και να πάνε στην ανυπαρξία και την απώλεια, καθώς είναι γραμμένο » ζητηθήσεται ἡ ἁμαρτία αὐτοῦ, καὶ οὐ μὴ εὑρεθῇ» (Ψαλμ. θ’ 36). Και πάλι »καὶ ὁδὸς ἀσεβῶν ἀπολεῖται» (Ψαλμ. α’ 6), αυτοί δε πρόκειται να διαμένουν αιώνια μέσα στο πυρ κολαζόμενοι, όπως το φανερώνει ο Απόστολος λέγοντας »εἴ τινος τὸ ἔργον κατακαήσεται, ζημιωθήσεται, αὐτὸς δὲ σωθήσεται, οὕτως δὲ ὡς διὰ πυρός» (Α’ Κορ. γ’ 15). Δηλαδή ο αμαρτωλός σώος και ολόκληρος διαμένει μέσα στο πυρ, και δεν εξαφανίζεται, πλην όμως για να κολάζεται αιώνια, όπως ερμηνεύει το ρητό ο Χρυσόστομος, ο Θεοφύλακτος, και ο Φώτιος (1). 

Προσθέτει δε ο Θεοφύλακτος, ότι όχι μόνο οι Χριστιανοί πιστεύουν πως πρόκειται να γίνει η φθορά του παντός από φωτιά, αλλά και αυτοί οι σοφοί των Ελλήνων. 

Επειδή δε μερικοί απορούν, γιατί δημιούργησε ο Θεός τον Κόσμο, αφού στο μέλλον επρόκειτο να τον καταστρέψει; Ή γιατί δεν έκανε ο Θεός τον Κόσμο άφθαρτο εξ αρχής; Σε αυτά αποκρίνεται ο Θεοφύλακτος μαζί με τον Οικουμένιο, ότι ο Θεός δεν δημιούργησε τον Κόσμο για να τον καταστρέψει, αλλά για να παραμένει άφθαρτος. Επειδή όμως ο άνθρωπος παρέβη την εντολή του Θεού και αμάρτησε, και έπεσε στη φθορά και στον θάνατο, γι’ αυτό και όλος ο αισθητός Κόσμος που δημιουργήθηκε για τον άνθρωπο, παραδόθηκε και αυτός στη φθορά, όπως λέει ο Παύλος »τῇ γὰρ ματαιότητι (δηλαδή στη φθορά κατά την ερμηνεία του Χρυσοστόμου και του Θεοφύλακτου) ἡ κτίσις ὑπετάγη» (Ρωμ. η’ 20), παραδόθηκε στη φθορά, με σκοπό, όταν ανακαινισθεί ο άνθρωπος, να ανακαινισθεί και η κτίση μαζί, η οποία έγινε φθαρτή εξαιτίας του ανθρώπου.

Επειδή στον καιρό του κατακλυσμού έπεσαν οι άνθρωποι σε πολλές αμαρτίες, και μάλιστα στις σαρκικές ηδονές, και η γη φθάρηκε από τις αμαρτίες των ανθρώπων, γι’ αυτό ο Θεός έπνιξε τους αμαρτωλούς ανθρώπους, και καθάρισε την κτίση δια του ύδατος. Και έκανε σαν έναν ανακαινισμό και άλλη νέα αρχή του κόσμου, με τους οκτώ διασωθέντες ανθρώπους μέσα στην κιβωτό, και με τα ζώα που φυλάχτηκαν σ’ αυτήν.

Επειδή όμως πάλι οι άνθρωποι έπεσαν και θα πέσουν σε χειρότερα κακά από τα πρώτα, και όλος ο Κόσμος φθάρθηκε, και πρόκειται να φθαρεί από τις αμαρτίες, γι’ αυτό ο Δημιουργός του Κόσμου πρόκειται με φωτιά να κάψει τους αμαρτωλούς ανθρώπους, και να καθαρίσει τον Κόσμο από τη φθορά της αμαρτίας, και έτσι να τον κάνει καινούργιο και άφθαρτο. 

Ότι δε η γη πρόκειται να φθαρεί, και οι άνθρωποι, πρόλαβε ο Ησαΐας και το ανάγγειλε λέγοντας, »ἄρατε εἰς τὸν οὐρανὸν τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν καὶ ἐμβλέψατέ εἰς τὴν γῆν κάτω, ὅτι ὁ οὐρανὸς ὡς καπνὸς ἐστερεώθη, ἡ δὲ γῆ ὡς ἱμάτιον παλαιωθήσεται, οἱ δὲ κατοικοῦντες τὴν γῆν ὥσπερ ταῦτα ἀποθανοῦνται» (Ησ. να’ 6). Αυτό δε το ρητό του Ησαΐα ερμηνεύοντας ο φωστήρας Κύριλλος Αλεξανδρείας λέει, [Θα παλαιωθεί λοιπόν η γη, λέει,  και οι κάτοικοι της θα πεθάνουν, όπως αυτά. Θάνατο όμως των στοιχείων έξυπνα ονομάζει την μεταβολή προς το καλύτερο]. »Παλαιωθήσεται τοίνυν ἡ γῆ, φησὶ, τοῦτ’ ἔστιν, ἀφανισθήσεται, καὶ οἱ κατοικοῦντες αὐτὴν ἀποθανοῦνται, ώσπερ ταῦτα. Θάνατον δὲ τῶν στοιχείων  εὐφυῶς ὀνομάζει τὴν εἰς τὰ ἀμείνω μεταβολήν», ακολούθως αναφέρει το ρητό αυτό του Κορυφαίου, και έπειτα λέει, [Η ανακαίνιση λοιπόν της κτίσεως, σαν την ανάσταση κατά κάποιον τρόπο από τους νεκρούς, θα γίνει λέει, όπως στα ανθρώπινα σώματα]. »Οὐκοῦν τὸν τῆς κτίσεως ἀνακαινισμὸν οἷον ἐκ νεκρῶν ἀνάστασιν, καθάπερ ἐπὶ σωμάτων τῶν ἀνθρωπίνων ἔσεσθαί φησι». (Βιβλίο Δ’, Λόγος ε’ εις τον Ησαΐαν). 

Ας σημειωθεί όμως, ότι είναι λογικό και ακόλουθο, πρώτα να ανακαινισθούν οι άνθρωποι, και να αφθαρτιστούν με την ανάσταση, και έπειτα να ανακαινισθούν και να αφθαρτιστούν όλα τα στοιχεία και η κτίση. Γιατί όπως πρώτα εφθάρη ο άνθρωπος, και έπειτα εφθάρη και η κτίση για τον άνθρωπο, έτσι πρέπει και πάλι πρώτα να αφθαρτιστεί ο άνθρωπος, και έπειτα για τον άνθρωπο να αφθαρτιστεί η κτίση.

Και αυτό φαίνεται να το βεβαιώνει και ο Παύλος με εκείνα τα λόγια που λέει, »ὅτι καὶ αὐτὴ ἡ κτίσις ἐλευθερωθήσεται ἀπὸ τῆς δουλείας τῆς φθορᾶς εἰς τὴν ἐλευθερίαν (δηλαδή για την ελευθερία) τῆς δόξης τῶν τέκνων τοῦ Θεοῦ» (Ρωμ. η’ 21). Αποδεικνύεται δε αυτό, και από εκείνο το άλλο που λέει πάλι ο Παύλος προς τους Θεσσαλονικείς, δηλαδή ότι στον καιρό της αναστάσεως θα είναι ακόμα ζωντανοί άνθρωποι, οι οποίοι εν ριπή [οφθαλμού] πρόκειται να αλλάξουν και να αφθαρτιστούν. Διότι δεν ήταν δυνατόν να μένουν άνθρωποι ζωντανοί, εάν πρωτύτερα η κτίση ανακαινιζόταν με εκείνη την δραστικότατη και καυστικότατη ενέργεια του πυρός, θα καταφθείρονταν και θα διαλύονταν από αυτήν.

Συμφωνούν με τη γνώμη αυτή και τα λόγια του θείου Χρυσοστόμου, »ότε τοίνυν μέλλει ο άνθρωπος ανακαινίζεσθαι, γίνεται ο ουρανός καινός, ουκ αφανιζόμενος, αλλ’ ανακαινιζόμενος τή καινή κτίσει. Ήλιος καινός, Σελήνη κενή, άστρα καινά, προσθήκην λαμβάνοντα και αύξησιν, όσην λαμβάνει προσθήκην ο άνθρωπος, λαμβάνει και τα στοιχεία’‘. (Λόγος εις την ενανθρώπησιν του Κυρίου, τόμος ε’) (2).

———————————————————————————————————————————–

(1) Ας σημειωθεί ότι το πυρ εκείνο που έχει επιλεγεί σαν κλήρος για την κόλαση των δαιμόνων, των ασεβών και αμαρτωλών, δεν θα είναι φωτεινό, αλλά σκοτεινό και αφεγγές, για να μην προκαλεί παρηγοριά στους κολαζόμενους με το φως του.

Καθώς λέει ο Μέγας Βασίλειος, αυτός ερμηνεύοντας το  »φωνὴ Κυρίου διακόπτοντος φλόγα πυρός» του κη’ [7] ψαλμού, λέει, [Η φωνή του Κυρίου διακόπτει τη φυσική συνέχεια και ενότητα της φωτιάς. Αν και στην αντίληψη των ανθρώπων φαίνεται να είναι ατεμάχιστο και αδιαίρετο το πυρ, αλλά όμως με το πρόσταγμα του Κυρίου, και [δια]κόπτεται και διαχωρίζεται. Νομίζω δε, ότι το πυρ που είναι ετοιμασμένο για την κόλαση (=τιμωρία) του διαβόλου και των αγγέλων του, διακόπτεται με την φωνή του Κυρίου, ώστε, επειδή υπάρχουν δυό δυνάμεις στη φωτιά, η καυστική και η φωτιστική, η μεν δριμεία και τιμωρητική (δύναμη) του πυρός να απομείνει στους άξιους να καούν, η δε φωτιστική και λαμπρή του (δύναμη) να δοθεί ως κλήρος για την χαρά εκείνων που θα ευφραίνονται. Φωνή λοιπόν Κυρίου που διακόπτει και διαμερίζει την φλόγα του πυρός, ώστε να είναι αλαμπές (=σκοτεινό) μεν το πυρ της κόλασης, απομένοντας να μην καίει το φως της ανάπαυσης]. ‘‘ἡ φωνὴ τοῦ Κυρίου καὶ τὸ συνεχὲς τῇ φύσει καὶ ἡνωμένον τοῦ πυρὸς διακόπτει. Καίτοι ἄτμητον καὶ ἀδιαίρετον ἐπινοίαις ἀνθρωπίναις τὸ πῦρ εἶναι δοκεῖ, ἀλλ’ ὅμως προστάγματι Κυρίου διακόπτεται καὶ διίσταται. Οἶμαι δὲ, ὅτι τὸ πῦρ τὸ ἡτοιμασμένον εἰς κόλασιν τῷ διαβόλῳ καὶ τοῖς ἀγγέλοις αὐτοῦ διακόπτεται τῇ φωνῇ τοῦ Κυρίου· ἵνα, ἐπειδὴ δύο εἰσὶν ἐν τῷ πυρὶ δυνάμεις, ἥ τε καυστικὴ καὶ ἡ φωτιστικὴ, τὸ μὲν δριμὺ καὶ κολαστικὸν τοῦ πυρὸς τοῖς ἀξίοις τῆς καύσεως προσαπομείνῃ, τὸ δὲ φωτιστικὸν αὐτοῦ καὶ λαμπρὸν τῇ φαιδρότητι τῶν εὐφραινομένων ἀποκληρωθῇ. Φωνὴ οὖν Κυρίου διακόπτοντος φλόγα πυρὸς καὶ μερίζοντος, ὡς ἀλαμπὲς μὲν εἶναι τὸ πῦρ τῆς κολάσεως, ἄκαυστον δὲ τὸ φῶς τῆς ἀναπαύσεως ἀπομεῖναι». [Εις τον κη’ Ψαλμόν].

Και πάλι ο ίδιος λέει, [Γι’ αυτό και όταν θα γίνει η ανταπόδοση των πράξεων μας, όπως μας διδάσκει ένας απόρρητος λόγος, θα χωριστεί στα δύο η φύση του πυρός, και το μεν φως θα είναι για να το απολαμβάνουν οι δίκαιοι, (μαζί με το υπερφυσικό φως του Θεού), η δε οδυνηρή καύση θα δοθεί στους κολασμένους]. »῞Οθεν καὶ ἐν ταῖς τῶν βεβιωμένων ἡμῖν ἀνταποδόσεσι λόγος τις ἡμᾶς ἐν ἀπορρήτῳ παιδεύει, διαιρεθήσεσθαι τοῦ πυρὸς τὴν φύσιν, καὶ τὸ μὲν φῶς, εἰς ἀπόλαυσιν τοῖς δικαίοις (μετά και του υπερφυσικού φωτός του Θεού), τὸ δὲ τῆς καύσεως ὀδυνηρὸν, τοῖς κολαζομένοις ἀποταχθήσεσθαι» (Ομιλιά ς’ εις την Εξαήμερον). 

Συμφωνεί με τη γνώμη του μεγάλου Βασιλείου και ο μέγας Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέγοντας, [Μη λοιπόν επειδή άκουσες για πυρ, νομίσεις ότι εκείνο μοιάζει με το εδώ. Γιατί αυτό εδώ, ότι αγγίζει, το κατακαίει και μετά σταματάει. Εκείνο όμως όσους αρπάξει μια φορά, καίει συνεχώς και ποτέ δεν σταματάει. Γι’ αυτό και λέγεται άσβεστο… Διότι όπως το πυρ εκείνο δεν είναι δεν είναι αφανιστικό ούτε είναι φωτιστικό, αλλιώς δεν θα ήταν σκότος]. »Μηδε γὰρ, ἐπειδὴ πῦρ ήκουσας, τοιοῦτον εἶναι νομίσῃς τὸ πῦρ· τοῦτο μὲν γὰρ, ὅπερ ἂν λάβῃ, κατέκαυσε καὶ έληξεν· ἐκεῖνο δὲ τοὺς ἅπαξ κατασχεθέντας καίει διαπαντὸς καὶ οὐδέποτε παύεται. Διά τοι τοῦτο καὶ ἄσβεστον εἴρηται·…ὥσπερ γὰρ οὐκ ἔστιν ἀναλωτικὸν ἐκεῖνο τὸ πῦρ, οὕτως οὐδὲ φωτιστικόν· οὐδὲ γὰρ ἂν σκότος ἦν. » (Λόγος β’ εις Θεόδωρον εκπεσόντα). 

Και πάλι λέει, [Αφού είναι φωτιά, πως κατακαίει πάντοτε; Βλέπεις ότι είναι χειρότερη από αυτή; Γιατί εκείνη δεν σβήνει, γι’ αυτό λέγεται άσβεστη. Ας κατανοήσουμε λοιπόν πόσο μεγάλο κακό είναι, το να κατακαίγεται κανείς αδιάκοπα, να βρίσκεται στο σκοτάδι, να βγάζει μύριες σπαραχτικές κραυγές , να τρίζει (τα δόντια, και κανείς να μην εισακούεται καθόλου)]. »Εἰ πῦρ ἐστι, πῶς ἀεὶ κατακαίει; ῾Ορᾷς ὅτι χαλεπώτερον τούτου τυγχάνει; οὐ γὰρ σβέννυται· διὰ γὰρ τοῦτο ἄσβεστον λέγεται. ᾿Εννοήσωμεν τοίνυν ὅσον ἐστὶ κακὸν κατακαίεσθαι διαπαντὸς, καὶ ἐν σκότῳ εἶναι, καὶ μυρία οἰμώζειν, καὶ βρύχειν [τοὺς ὀδόντας, καὶ μηδὲ ἀκούεσθαι]». (Λόγος α’ εις την προς Εβραίους).

(2) Και αλλού λέει ο ίδιος, »ώσπερ γαρ γενομένου φθαρτού (του ανθρώπου δηλαδή) γέγονε φθαρτή και αύτη (η κτίσις), ούτως αφθάρτου καταντήσαντος, και αυτή ακολουθήσει, και έψεται πάλιν» (Ομιλία ιδ’ εις την προς Ρωμαίους).

---

ΝΕΑ ΚΛΙΜΑΞ. Εις τον όγδοον αναβαθμόν του πλαγίου α΄ ήχου.

Ἐπὶ οἶκον Δαυΐδ, τὰ φοβερὰ τελεσιουργεῖται· πῦρ γὰρ ἐκεῖ φλέγον, ἅπαντα αἰσχρὸν νοῦν.

Τόσο δε λεπτεπίλεπτο και δραστικότατο θα γίνει εκείνο το πυρ, ώστε πρόκειται να βασανίζει τους ασωμάτους δαίμονας, και τις ψυχές και τον νου και τα αφθαρτισμένα σώματα των ανθρώπων. Το λεπτομερές λοιπόν εκείνο πυρ στην κρίση, θα καίει κάθε νου, δηλαδή κάθε άνθρωπο, πού έχει μολυσμένο τον νου από λογισμούς αισχρούς εμπαθείς και σαρκικούς, και το σώμα από τα ακάθαρτα έργα της σάρκας. Διότι αφού το πυρ εκείνο πρόκειται να κάψει τον τόσο λεπτό νου, πολύ περισσότερο έχει να κάψει το υλικό σώμα.

Γιατί η αισχρότητα και ο μολυσμός του νου και του σώματος, αυτά θα είναι προσάνναμα και ύλη του πυρός εκείνου. Αυτά δε είναι τα ξύλα και ο χόρτος και η καλάμη (ήτοι η καλαμιά, οπού μένει μετά το καλοκαίρι) περί των οποίων λέει ο Παύλος, »εἰ δέ τις ἐποικοδομεῖ ἐπὶ τὸν θεμέλιον τοῦτον χρυσόν, ἄργυρον, λίθους τιμίους, ξύλα, χόρτον, καλάμην, ἑκάστου τὸ ἔργον φανερὸν γενήσεται· ἡ γὰρ ἡμέρα δηλώσει· ὅτι ἐν πυρὶ ἀποκαλύπτεται· καὶ ἑκάστου τὸ ἔργον ὁποῖόν ἐστι τὸ πῦρ δοκιμάσει». (α΄. Κορ. 12,13).